داغ‌های مریم روی دل علی، نگاهی به رمان 'افغانی'

رهنورد زریاب نامی آشنا در عرصة داستان نویسی و از چهره‌های مطرح ادبیات داستانی افغانستان در حوزة زبان پارسی دری است. در کارنامة ادبی ایشان بیش‌‌ از صد داستان کوتاه، دو رُمان، دو اثر طنز، نقد ادبی و ده‌ها مقاله در زمینه‌های گونه‌گون وجود دارد.

از رهنورد زریاب رُمانی منتشر شده است به نام چار گرد قلا گشتم، پای زیب طلا یافتم، پای زیب طلا یافتم. این رُمان کار‌ متفاوتی در شیوة روایت است؛ شاید در ادبیات داستانی دنیا یک شیوة جدید باشد که از آن تا حال استفاده نشده است. رُمان ساختار روایتی نامتعارفی دارد. نمی‌شود سرراست خلاصة از آن به خواننده ارایه کرد. رُمان با زاویة دید اول شخص شروع می‌شود. هفت نفر نوجوان در غروبی پاییزی گرد آمده‌اند تا در مورد همه‌چیز حکیمانه نظر بدهند و فکر کنند. در فصل دیگر راوی عوض می‌شود، راوی دانای کل از حمله نواده‌گان چنگیز به سرزمین‌های غرب سخن می‌گوید. در فصل بعد دوباره راوی عوض می‌شود و ‌دوباره اول شخص می‌شود. در بخش دیگر راوی دیگری وارد داستان می‌شود و از خاطرات خود در مسکو روایت می‌کند. در جریان داستان چندین بار زاویة دید رُمان تغییر می‌کند. راوی از اول شخص به دانای کل در رفت و برگشت است. در اول این تغییر زاویة‌دید گیج‌کننده است، اما چنان نیست که خواننده را خسته کند و رُمان را کنار بگذارد.

هفت نفر نوجوان که گرد هم آمده‌اند تا در مورد آدم و عالم به فلسفه‌بافی بپردازند، دورة زمانی‌شان دهة چهل خورشیدی است. حملة نواده‌گان چنگیز بر اساس تاریخی که در رُمان آمده، قرن ششم خورشیدی است. راوی اول‌شخص مفرد که در روسیه خاطرات خود را روایت می کند، سال‌های پس از هزار و سی‌صد و هفتاد و یک را بیان می‌کند. با آن‌که در ظاهر داستان تکه‌تکه روایت می‌شود و گاهی باعث سردرگمی خواننده می‌شود، اگر تعمق شود، در کل، رُمان چنان گیرا و قوی روایت شده که خوانندة تیزبین می‌تواند کل داستان را درک کند. هم‌چنان تمام این خرده‌روایت‌ها به‌هم ربط دارند و در کل یک داستان جذاب و گیرا را تشکیل می‌دهند.

نویسنده در پرداخت جهان کودکان بسیار مؤفق جلوه کرده و روایت تحسین‌برانگیزی را در مقابل خواننده قرار می‌دهد. هفت نفر کودک که نشسته‌اند و با هم فلسفه می‌بافند، نمایانگر اقشار مختلف جامعه در دهة چهل خورشیدی استند. یکی پسر پینه‌دوز است، دیگری افسرزاده است، یکی هم پسر پهلوان‌سهراب است، آن یکی پسر کتاب‌فروش است، دیگری پسر جواهر‌فروش؛ اما راوی معلوم نیست که پسری کی است؟ این کودکان وقتی حرف می‌زنند همة‌شان یک جهان ندارند؛ هر یک بیان‌گر قشر اجتماعی خود استند. پرداخت به جهان اجتماعی فرد فرد این‌ها نمایان‌گر دقت و توانایی نویسنده است. پسر جواهر‌فروش دنیا را چون تکة الماس می‌بیند، پسر کتاب‌فروش ذهن فلسفی و دانا دارد. افسرزاده ذهنش درگیر تفنگ انگریزی است و فکر می‌کند در بهشت هم تفنگ وجود دارد. اما در این میان حرف‌ها و باور‌های پسر پینه‌دوز عجیب و غریب است. او می‌پرسد که آیا کناراب اعلاحضرت هم مثل کناراب ما است:

«پسر پهلوان‌سهراب، خنده را بس کرد و گفت: «خوب، بگذارید که از کناراب شیشةی اعلاحضرت گپ بزند... بگو، از این کناراب شیشةی اعلاحضرت قصه کن!»

پسر افسر بلند‌پایه، خشک و جدی، گفت: «کناراب اعلاحضرت، باید از کناراب‌های دیگران فرق داشته باشد!» و بر واژه‌های «اعلاحضرت» و «دیگران» تکیه کرد.

پهلوان‌زاده هم که می‌خواست خشک و جدی باشد، گفت: «باید... باید فرق داشته باشد!» و بر واژة «فرق» تکیه کرد.

آن دیگری ـ با لحن جدی ـ پرسید: «گهُ اعلاحضرت هم از گهُ دیگران فرق دارد؟» و بر واژة «گهُ» اول تکیه کرد. و ناگهان، باز هم، خنده‌ها منفجر شدند. حکیمان زمانه، خنده‌ها را سر دادند: «گهُ اعلاحضرت... هه، هه، هه... گهُ اعلاحضرت» افسر‌زاده که نمی‌خندید، با خاطر آزرده، پرسید: «خنده برای چی است... آخر، این خنده برای چی است؟»

یا:

«ناگهان، پسر پینه‌دوز از رقص و پای‌بازی باز ایستاد؛ به سوی آسمان نگریست و با تمام نیرویش فریاد زد: «اعلاحضرت هم گوز می‌زند... می‌زند... می زند.»

این جمله‌ها و استفاده از واژه‌هایی چون «گهُ» و «گوز» به ظاهر و بدون تأمل نازیبا و ناخوشایند است. اما اگر تعمق شود و هر خواننده یا نویسنده‌یی به گوشه‌های ذهن خود رجوع کند در ‌می‌یابد که روزگاری به این اندیشیده که آیا پادشاهان یا آن‌هایی که بسیار معروف استند، شیوة زنده‌گی‌شان مثل ما است یا فرق می‌کند. واضح است که چنین فکر‌هایی در ذهن هر کس راه یافته، اما کمتر کسی جرأت کرده که در مورد آن ابراز نظر کند، این‌جاست که خود سانسوری هویدا می‌شود. ساحات پنهانِ در زنده‌گی انسان‌ها است که نویسنده نمی‌تواند بنابر موازین اخلاقی که به آن باور دارد، یا ترس از خدشه‌دار شدن نام، ترس از جامعه، به ناچار دست به خودممیزی می‌زند. اما رهنورد زریاب در این رُمان چیزهایی به ظاهر پیش‌پا افتاده را مطرح کرده و آن را نشان داده که پیش‌پا افتاده هم نیست، در جامعة سنتی افغانستان این‌ها هنجار‌شکنی‌های به‌جا و مناسبی استند. نویسنده برای ابراز چنین باورها، شخصیت مناسبی را یافته و آن را از زبان یک کودک بیان می‌کند که هم پذیرفتنی است و هم توانایی نویسنده را هویدا می‌کند. استفاده از چنین جمله‌ها و ارایة تصویری روشن از جهان کودکان تا آخر رُمان به خوبی بیان شده است. نویسنده هرگز دچار کلی‌گویی یا لغزش در بیان جهان کودکان نمی‌شود.

راوی، زلیخا را در خواب می‌بیند. تصویری بسیار جذاب و دل‌نشین از زلیخا و مستی‌های او را در برف نشان می‌دهد، راوی مسکو و برف سنگین آن را به خوبی توصیف می‌کند. بعد راوی با دختری گل‌فروش آشنا می‌شود و دل‌بستة هم‌دیگر  می‌شوند. راوی او را به خانة خود دعوت می‌کند. با هم سگرت دود می‌کنند و ودکا می‌نوشند و ساسج می‌خورند. دختر که نامش گالیا است فکر می‌کند راوی ازبکستانی است، اما راوی می‌گوید که او افغانستانی است. گالیا یک‌باره دگرگون می‌شود و به فکر می‌رود و اشک می‌ریزد. راوی علت را می‌پرسد، گالیا جریان کشته شدن برادرش را در افغانستان‌ قصه می‌کند.

وقتی به این قسمت رُمان دقت شود راوی بدبختی و درمانده‌گی‌یی را که روس‌ها پس از سقوط کمونیسم کشیدند، به خوبی روایت می‌کند. اما این درمانده‌گی و بدبختی یک‌جانبه نیست، راوی که خود افغانستانی است نیز آواره شده و به مسکو  رسیده است. بعد راوی به خواب می‌رود. صبح که بیدار می‌شود می‌بیند که گالیا رفته، سگرت، بوتل ودکا و دو ‌صد دالر او را نیز با خود برده، راوی آشفته می‌شود. آشفته‌گی او برای پولی که گالیا برده نیست، آشفته‌گی او از دست دادن گالیا است. گالیایی که راوی او را دوست دارد. و احساس می‌کند مانند، کوثر، زهرا و زینب است. راوی هرگز در مورد این سه نامی که یاد ‌می‌کند توضیح نمی‌دهد، اما خواننده می‌تواند حدس بزند که روزگاری راوی با آن‌ها در افغانستان زنده‌گی کرده و دوست‌شان داشته است. راوی روز‌های زیادی را آشفته و بی‌قرار سپری می‌کند. پی‌هم سگرت دود می‌کند و ودکا می‌نوشد، اما از گالیا اثری نمی‌یابد. این‌جا با یک عشق‌ورزی امروزی رو به‌رو هستیم. نویسنده دریافته که امروز بیان عشق‌های مجنون‌وار کهنه شده، شاید هم دیگر جذابیت نداشته باشد. بنا‌بر‌این راوی درد عشقی خود را آرام تحمل می‌کند و سر به کوه و بیابان نمی‌زند. این دقت در بیان عشق در این رُمان قابل قبول و ستودنی است.

راوی، پس از بیست و هشت روز، گالیا را دوباره می‌یابد. او فراوان خوشحال است از برگشتن گالیا. گالیا شرمگین است و احساس می‌کند که راوی او را به چشم یک دزد می‌بیند، اما راوی از بردن پول‌هایش گله ندارد، گلة او از بی‌خبر رفتن گالیا است. راوی و زلیخا دوباره در کنار هم یک شب به‌یادماندنی می‌داشته باشند:

«دستم را بیش‌تر فشرد: «می‌دانی... در این بیست و هشت روزی که ترا ندیدم، در‌بارة تو و سرزمین تو، بسیار فکر کردم. دو سه کتاب هم، در‌بارة افغانستان خواندم. این کتاب‌ها، همه‌اش از جنگ نوشته بودند. من، در این  کتاب‌ها، همة سربازان روس را، به شکل سرگی می‌دیدم. نمی‌دانم چرا؛ اما، همة‌شان را، به شکل سرگی می‌دیدم. در این کتاب‌ها، نام‌های افغانستانی، همه نام‌های مردانه بودند. نام مسعود را هم دیدم؛ نام فرمانده مسعود را بسیار دیدم. در این کتاب‌ها، نام هیچ دختری را نیافتم. در کشور تو، زنان و دختران چی نام‌هایی دارند.‌.. چی نام‌هایی دارند؟»

این‌جا به مسئلة مهمی بر‌ می‌خوریم: نام فرمانده مسعود. به باور من دو‌ گونه‌ از نویسنده‌ها نمی‌توانند به صراحت از مشی سیاسی یا شخصیت‌های سیاسی در آثار‌شان یاد کنند: آن‌هایی که میان نویسنده‌ها اسم و رسمی ندارند و آن‌هایی که تازه در حال مطرح شدن استند، چون با ذکر نام‌ یا جهت‌گیری سیاسی آن نویسنده حتماً دنباله‌رو آن شخصیت و آن «ایسم» سیاسی معرفی می‌شود. اما یک نویسندة قدر و مطرح می‌تواند به صراحت جهت‌گیری کند یا از کسی دفاع کند و یا آن را رد کند؛ چون جایگاه و موقعیت تثبیت‌شدة در جامعه دارد، او را دنباله‌رو نمی‌شمارند،  بنا‌بر ‌این رهنورد زریاب حتماً به این مسأله پی برده که از شخصیت فرمانده مسعود یاد می‌کند. چون رهنورد زریاب جزو انگشت‌شماری از نویسنده‌ها و شاعران ما هستند که در هر دورة سیاسی کشور استقلال فکری خودشان را حفظ کرده‌اند.

راوی وقتی از مسکو، پس سقوط کمونیسم، را می‌بیند به یاد گفته‌های مارکس می‌افتد و دنباله‌رو‌های اندیشة او چون گرامیشی و دیگران و از روسیة بعد از فروپاشی کمونیسم یاد می‌کند. یا از استالین و وحشتی که او آفریده بود، همین‌گونه لینین و اندیشه‌هایش؛ و این‌که سرمایه و سرمایه‌‌داری در قلب کمونیسم حکومت می‌کند؛ اما خواننده هرگز از متن احساس خسته‌گی و دل‌زده‌گی نمی‌کند. در رُمان کوچة ما نوشتة اکرم عثمان نیز به بیان باور‌ها و برداشت‌های سیاسی آن زمان، از زبان راوی پرداخته شده است، اما این سیاسی‌گویی‌ها و از تاریخ گفتن‌ها کاملاً به بدنة داستان تحمیل شده و آسیب رسانده به ساختار کل رُمان، طوری‌که خواننده، خسته می‌شود از این سیاسی‌گویی. اما در رُمان چار گرد قلا گشتم.... راوی بسیار دقیق و خوب تاریخ‌گویی و سیاسی‌گویی می‌کند. طوری‌که خواننده احساس نمی‌کند راوی سواد سیاسی و تاریخی خود را به رخ او می‌کشد. از این جهت رهنورد زریاب در پرداخت باور‌های سیاسی و تاریخی در این رُمان بسیار موفق بوده است.

رُمان چارگرد قلا گشتم... تعلیق قوی‌یی ندارد‌ تا خواننده دنبال این باشد که بعد چی می‌شود، اما حال در این رُمان چنان خوب پرداخته شده که خواننده هرگز احساس زده‌گی از متن نمی‌کند. هر سطر رُمان گیرایی خودش را دارد و خواننده را وادار می‌کند که این سطرها را دنبال کند. به همین دلیل، این رُمان، به باور من، می‌تواند رابطة خوبی میان قشر با‌سواد و چیز‌فهم با قشر‌های متوسط و پایین جامعه برقرار کند. این رُمان برای مخاطب خاص نوشته نشده؛ می‌تواند طیف‌های گونه‌گون جامعه را به خود جذب کند. تعدد راوی‌ها و تعدد جهان داستانی که در رُمان حاکم است برای طیف‌های گونه‌گون حرف‌های گونه‌گون دارد. با این رُمان یک فیلسوف، یک نویسنده، یک دانشجو و حتا یک سرباز کم‌سواد که شب‌ها نوکری می‌کند از نگاهی ذهنی ارضا می‌شود. شخصیت‌های مختلف که در رُمان نقش دارند، برای آدم‌های مختلف جامعه می‌توانند جذابیت خودش را داشته باشند. جذابیت این رُمان هم در همین جهان مختلف داستانی آن است. در این رُمان با سه جهان داستانی رو ‌به‌رو هستیم. 

یکی از آفات رُمان‌های حجیم امروزی زیاده‌گویی‌هایی است که بر حجم رُمان می‌افزایند و زمانی که رُمان به پایان می‌رسد، فکر می‌کنی ‌رُمانی که در چند‌صد صفحه نوشته شده، می‌شود در صد صفحه خلاصه کرد. رُمان چارگرد قلا گشتم... با آن‌که حجمی بیش‌تر از سه صد صفحه دارد، اما نویسنده دچار زیاده‌گویی بی‌مورد نشده. سراسر متن رُمان در خواننده لذت توأم با خشنودی و رضایت را تولید می‌کند. نویسنده نه در اول و وسط و آخر این رُمان نسبتهً حجیم دچار زیاده‌گویی بی‌مورد یا ضعف در پرداخت به صحنه‌ها و شخصیت‌ها نشده است. همین‌گونه عنصر تکرار که در رُمان بسیار به چشم می‌خورند، زاید نیستند.

اگر رُمان با ریتم موسیقایی خوانده شود حتا آن هم، هم، هم، هم، گفتن‌های مکرر زلیخا زاید نیست. راوی بارها از واژه‌های چون حکیمان زمانه، غروب پاییزی، برف می بارد و تکرار بیت های چون چارگرد قلا گشتم/ پای‌زیب طلا یافتم/ پای‌زیب طلا یافتم/ پای‌زیب طلا از کیس؟ از بی‌بی رادو جان است/ از بی‌بی رادو‌جان است، یا جامی است که عقل آفرین می‌زندش، و امثال آن یاد می‌کند و به کرات هم یاد می کند، اما در خواننده حس دل‌زده‌گی از متن را به وجود نمی‌آورد. در‌ واقع بسیار به دقت و از روی نیاز در متن از این واژه ها و جمله ها استفاده شده است.

بیشتر نویسنده ها، می خواهند که تکنیک‌گرایی در کار‌های شان مشهود باشد. تا جایی که می‌شود ادعا کرد نسلی که شادروان هوشنگ گلشیری در عرصة ادبیات داستانی آموزش داد، بیشتر‌شان تکنیک‌گرا هستند. البته بوده‌اند و هستند کسانی که از تکنیک‌گرایی به خوبی استفاده کردند، اما بیشتر نویسنده‌های تکنیک‌گرا قصة رُمان را فدای تکنیک کرده‌اند. بیشترینة نویسنده‌ها هم فراموش کرده‌اند که کار اصلی آن‌ها قصه‌گویی است. ما میراث‌دار یا مردمانی هستیم که از عقب شهرزاد می‌آیم. ولی در رُمان چار گرد قلا گشتم... قصه، فدای تکنیک یا جنبه‌های فنی نشده. می‌شود گفت که به صورت موازی نویسنده از تکنیک و قصه‌گویی استفاده کرده، البته واضح است که قصة رُمان برجسته و روشن است.

‌رُمان چارگرد قلا گشتم... همانند دیگر آثار رهنورد زریاب دارای زبان بسیار روان و گیرا است. امروزه دغدغة نویسندة افغانستانی زبان و زبان معیار است که در کشور هنوز شکل نگرفته، زبان این رُمان را می‌شود برای دیگر نویسنده‌ها به عنوان یک نمونه پیشنهاد کرد. در کنار مسایل زبانی، رُمان دارای شیوة نگارش ویژة است که قابل تحسین است. شیوة نگارشی که تا حال استفاده نشده است. این شیوه نگارش بیشتر در جدانویسی قابل دید است. نگارش واژه‌هایی چون: هم‌سایه، فرمان‌ده، شه‌نواز... به نحوی افراط در جدانویسی محسوب می‌شود، اما این جدا‌نویسی می‌تواند پیشنهاد خوبی باشد برای نسلی فردا تا آسانتر زبان پارسی دری را بیاموزند. چون با این شیوه می‌شود، واژه‌ها را آسان خواند و به معنای آن رسید.